Η Συνθήκη της Λωζάνης είναι το βασικό διπλωματικό κείμενο το οποίο προσδιορίζει το καθεστώς μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας και σε έναν βαθμό το καθεστώς στο Αιγαίο και ευρύτερα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Έθεσε τα όρια της σύγχρονης Τουρκίας. Υπογράφηκε στη Λωζάνη της Ελβετίας στις 24 Ιουλίου 1923 από την Ελλάδα, την Τουρκία και τις άλλες χώρες που πολέμησαν στον Πρώτο Παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό Πόλεμο και τη Μικρασιατική εκστρατεία (1919-1922) και συμμετείχαν στη Συνθήκη των Σεβρών, συμπεριλαμβανομένης και της ΕΣΣΔ που δεν συμμετείχε στη συνθήκη αυτή (των Σεβρών).
Στο κείμενο της Συνθήκης συμπεριλαμβάνεται και η Σύμβαση της Λωζάνης που αποτελεί συντομότερο κείμενο και υπογράφηκε νωρίτερα, στις 30 Ιανουαρίου 1923.
Στις 11.10.1922 υπογράφηκε η ανακωχή των Μουδανιών. Ως προϋπόθεση για την υπογραφή της και τη συμμετοχή έπειτα της Τουρκίας στις διαπραγματεύσεις για μια Συνθήκη ειρήνης, τέθηκε από τον Κεμάλ και απαιτήθηκε εκ μέρους των δυνάμεων της Αντάντ (Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία) από την Ελλάδα η εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τον Ελληνικό στρατό με αντιστάθμισμα και τη μη είσοδο του κεμαλικού στρατού στην ίδια περιοχή. Νωρίτερα, δυνάμεις του Κεμάλ είχαν κινηθεί απειλητικά προς τα ελεγχόμενα από τους Βρετανούς Δαρδανέλια.
Στις 20.11.1922 ξεκίνησε τις εργασίες του το Συνέδριο της Λωζάνης. Συμμετείχαν οι Ελλάδα, Τουρκία (εκπροσωπούμενη μόνο από την κεμαλική κυβέρνηση της Άγκυρας), Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ιαπωνία. Προσκλήθηκαν ακόμη αντιπροσωπείες των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ.
Η Τουρκία ως νικήτρια πρόβαλε το σύνολο των απαιτήσεών της: Απόδοση στο υπό σύσταση τουρκικό κράτος, πέραν των όσων περιοχών είχε καταλάβει στρατιωτικά, της Ανατολικής Θράκης, αυτονόμηση των νησιών Ιμβρος, Τένεδος, Λέσβος, Χίος, Σαμοθράκη και Ικαρία, απόδοση της Μοσούλης και περιοχών της Συρίας, δημοψήφισμα για τη Δυτική Θράκη και ενδεχόμενο προσάρτησής της στο τουρκικό κράτος, επαναφορά των Στενών στην επικράτεια και τη δικαιοδοσία της Τουρκίας, μη αναγνώριση αρμενικού κράτους, υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας και πολεμική αποζημίωση από την Ελλάδα. Ακόμη, προς επίτευξη της μεταπολεμικής οικονομικής της ανασυγκρότησης ζητούσε κατάργηση των διομολογήσεων (ετεροβαρείς για την Οθωμανική Αυτοκρατορία συμφωνίες για οικονομική δραστηριότητα καπιταλιστικών κρατών στο έδαφός της) και τον επιμερισμό του παλαιότερου οθωμανικού χρέους σε όλα τα διάδοχα κράτη της Αυτοκρατορίας. Για τον ίδιο σκοπό, επιθυμούσε και την αναθέρμανση των σχέσεών της με Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και άλλα καπιταλιστικά κράτη και αυτό ήταν ασφαλώς μια παράμετρος για τη στάση της στο Συνέδριο.
Η Ελληνική πλευρά επιδίωκε μια «Συνθήκη Ειρήνης» με τις κατά το δυνατόν λιγότερες εδαφικές και οικονομικές απώλειες.
Βέβαια, το βάρος στις διαπραγματεύσεις δόθηκε στο καθεστώς των Στενών και της Μοσούλης και όχι ή μόνο προσχηματικά στις ελληνοτουρκικές διαφορές και στις μειονότητες. Η Μεγάλη Βρετανία έθετε σε προτεραιότητα την κυριαρχία της επί των παραπάνω περιοχών. Συνάμα, υπολόγιζε και τις διαθέσεις των μουσουλμανικών πληθυσμών υπέρ της ομόθρησκης Τουρκίας στις αποικίες της, κυρίως στις περιοχές που εκτείνεται το σημερινό κράτος του Πακιστάν. Η Γαλλία από τη μεριά της εργαζόταν για τον περιορισμό των βρετανικών επιδιώξεων και συνεπακόλουθα της βρετανικής ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο, και για τη διατήρηση των δικών της κτήσεων στη Μέση Ανατολή.
Ο Βρετανός υπουργός των Εξωτερικών ήταν ξεκάθαρος: «Η Τουρκία θα συναινούσε σε όλους τους όρους μας, θα συνομολογούσε μια ικανοποιητική συνθήκη… αρκεί να της δίναμε το βιλαέτι της Μοσούλης». Συνέβη όμως το αντίθετο: Η Μοσούλη και η Βόρεια Συρία στο μεγαλύτερο μέρος της παρέμειναν στην κυριαρχία της Μεγάλης Βρετανίας και Γαλλίας, αντίστοιχα, και ικανοποιήθηκαν από την άλλη οι περισσότερες απαιτήσεις της τουρκικής αστικής τάξης.
Η Ιταλία ως μη ικανοποιημένη από τη Συνθήκη των Σεβρών αναμενόμενα ήθελε την αναθεώρησή της και οπωσδήποτε ήθελε την επανάκτηση των Δωδεκανήσων. Οι ΗΠΑ επιδίωκαν τη διείσδυση και των δικών τους μονοπωλίων στην περιοχή, άρα και βελτιωμένες σχέσεις με την Τουρκία.
Στις 24.7.1923 τελικά υπογράφτηκε η Συνθήκη της Λωζάνης, ύστερα και από μια διακοπή των διαπραγματεύσεων τον Φεβρουάριο και απόσυρση της τουρκικής αντιπροσωπείας, υπό το βάρος του αδιεξόδου στα περισσότερα πεδία της διαπραγμάτευσης.
Βασικά σημεία της Συνθήκης σε σχέση με την Ελλάδα ήταν τα παρακάτω: Ορισμός του Εβρου ως χερσαίου συνόρου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Παραχώρηση στην Τουρκία της περιοχής της Σμύρνης, της Ανατολικής Θράκης και των νησιών Ιμβρος, Τένεδος και Λαγούσες με μέριμνα για τη συμμετοχή του ντόπιου μη μουσουλμανικού πληθυσμού στη διοίκηση των νησιών. Περίληψη των Στενών στο τουρκικό κράτος. Παράλληλα, η Συνθήκη προέβλεπε αποστρατικοποίηση μιας ευρύτερης ζώνης, η οποία περιελάμβανε Σαμοθράκη, Λήμνο, Ιμβρο και Τένεδο, και ελεύθερη διέλευση εμπορικών και πολεμικών πλοίων από αυτά με περιορισμούς στη χωρητικότητα των πολεμικών πλοίων και δυνατότητα απαγόρευσης της διέλευσης σε πλοία ενός κράτους σε περίπτωση εμπόλεμης κατάστασης της Τουρκίας με αυτό (αναθεωρήθηκε το καθεστώς τους επί το ευνοϊκότερο για την Τουρκία με τη Συνθήκη του Μοντρέ 1936). Ακόμη, η Συνθήκη της Λοζάνης προέβλεπε ελληνική κυριαρχία των νησιών Σαμοθράκη, Λήμνος, Λέσβος, Χίος, Σάμος και Ικαρία, αποστρατικοποίηση των τεσσάρων τελευταίων και απαγόρευση υπερπτήσεων πάνω από αυτά. Μη καταβολή πολεμικής αποζημίωσης από την Ελλάδα και σε αντάλλαγμα παραχώρηση του τριγώνου του Κάραγατς (παλαιά Ορεστιάδα) στην Τουρκία, όπου υπήρχε σιδηροδρομικός σταθμός, αναγκαίος για το δίκτυο μεταφορών στο καινούριο τουρκικό κράτος. Αναγνώριση της προσάρτησης της Κύπρου από τη Μεγάλη Βρετανία. Απόδοση των Δωδεκανήσων στην Ιταλία.
Η Συνθήκη της Λωζάνης ενσωμάτωσε και τη σύμβαση περί (υποχρεωτικής) ανταλλαγής των Ελληνικών και Τουρκικών πληθυσμών της 30ής Ιανουαρίου 1923 με εξαίρεση τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, ενάντια συχνά και στην επιθυμία των πληθυσμών. Ακολούθησαν για Έλληνες και Τούρκους πρόσφυγες: Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης και στέγασης, οι θάνατοι από ασθένειες και υποσιτισμό, η προβληματική αποκατάσταση, η εργασιακή εκμετάλλευση και ο ρατσισμός.
Η Συνθήκη της Λωζάνης από μεριάς της Ελλάδας κυρώθηκε με Νομοθετικό Διάταγμα (ΦΕΚ Α΄ 238).
Δείτε αναλυτικά τη Συνθήκη και το Νομοθετικό Διάταγμα
